Od życia na autopilocie do świadomego kształtowania osobowości i swojego środowiska

Autor: Jacek T. Romański

Rozwój człowieka rzadko przebiega w sposób prosty, spokojny i harmonijny. Wbrew potocznym wyobrażeniom nie polega on jedynie na stopniowym udoskonalaniu się, lecz często wiąże się z napięciem, kryzysem i wewnętrznym rozbiciem. Właśnie tę paradoksalną prawdę uchwycił Kazimierz Dąbrowski w swojej teorii dezintegracji pozytywnej, stanowiącej fundament koncepcji psychoterapii przez rozwój. Zgodnie z nią to, co na pierwszy rzut oka wydaje się zaburzeniem, na przykład lęk, niepokój, konflikty wewnętrzne, może być w rzeczywistości początkiem głębokiej pozytywnej przemiany osobowości.

Dezintegracja oznacza rozluźnienie lub rozpad dotychczasowej struktury psychicznej. W klasycznym ujęciu psychologii każdą dezintegrację traktowano ją jako coś negatywnego, jako objaw choroby, niedojrzałości, nieprzystosowania. Dąbrowski proponuje jednak inne spojrzenie. Jest przekonany, że rozpad dotychczasowych, niższych form funkcjonowania jest istotnym warunkiem powstania struktur wyższych, spójnych, bardziej świadomych i bardziej wartościowych dla jednostki oraz z szerszego społecznego punktu widzenia. Taka dezintegracja ma pozytywny charakter i jest etapem koniecznym w procesie rozwoju osobowości.

Proces ten jest formą przebudzenia z funkcjonowania automatycznego, opartego na nawykach i impulsach, do działania świadomego i kontrolowanego przez osobę, która temu procesowi podlega. Człowiek przestaje być jedynie wykonawcą reakcji uwarunkowanych genetycznie (czynnik pierwszy), wyuczonych czy narzuconych przez środowisko (czynnik drugi), a zaczyna rozwijać zdolność samokontroli, samoregulacji i samowychowania. Oznacza to stopniowe przejmowanie odpowiedzialności za własne życie psychiczne i kierunek rozwoju. Nie jest to proces łatwy, ponieważ wymaga konfrontacji z odziedziczonymi wzorcami, środowiskiem społecznym oraz własnymi wewnętrznymi sprzecznościami, słabościami i napięciami.

Następuje stopniowe przechodzenie od postawy konformizmu do coraz większej autonomii. Na niższych poziomach rozwoju człowiek podporządkowuje się normom społecznym, często bezrefleksyjnie przyjmując wartości otoczenia. W miarę rozwoju zaczyna jednak tworzyć własną hierarchię wartości, niezależną od presji środowiska. Dąbrowski mówił tu o inicjowaniu i poszerzaniu się środowiska wewnętrznego, wyposażonego we własny ideał osobowości i własny system wzorców. W jego ujęciu zdrowie psychiczne nie oznacza jedynie przystosowania i bezkonfliktowej adaptacji do zastanego środowiska raczej, lecz zdolność do świadomego kształtowania siebie i swojego środowiska w oparciu o wyższe wartości.

Centralną rolę w tym procesie odgrywa tzw. czynnik trzeci, będący wewnętrzną siła rozwojowa, która pozwala jednostce zdystansować się zarówno od biologicznych impulsów, jak i od wpływów społecznych. Dzięki takiemu wyodrębnieniu siebie, człowiek może dokonywać wyborów zgodnych z własnym ideałem osobowości.

Procesowi rozwojowemu towarzyszą charakterystyczne dynamizmy opisane przez Dąbrowskiego, takie jak „podmiot–przedmiot w sobie”, czyli zdolność spojrzenia na siebie z dystansu, czy „dynamizm przeróbki wewnątrzpsychicznej”, oznaczający refleksyjne, twórcze przetwarzanie własnych przeżyć. Jednym z podstawowych elementów rozwoju jest stopniowe wyłanianie się i konstytuowanie ideału osobowości, czyli jasnej wizji tego, kim człowiek chce się stać. Wraz z jej wyodrębnianiem proces rozwoju zyskuje konkretny kierunek, praca nad kształtowaniem stabilnej osobowości przyspiesza, a twórcze działania, zgodne z przyjętymi wartościami w środowisku zewnętrznym stają się coraz bardziej pewne i skuteczne.

Rozwój w ujęciu dezintegracji pozytywnej ma charakter dramatyczny i nierównomierny. Co jest zgodne z faktycznym przebiegiem procesu rozwojowego, który w rzeczywistości nigdy nie jest procesem o charakterze liniowym. Jak pisał Dąbrowski, życie psychiczne przypomina „dramat w wielu aktach”, w którym kolejne fazy przynoszą konflikty, napięcia i zmiany dominujących funkcji. Okresy wewnętrznego rozbicia nie są więc odstępstwem od normy, lecz naturalnym elementem procesu dojrzewania i pogłębionego rozwoju osobowości. Co więcej, brak takich napięć może świadczyć o zatrzymaniu rozwoju na poziomie prymitywnej integracji, pozbawionej refleksji i głębi.

Współczesna psychologia dostarcza wielu potwierdzeń intuicji Dąbrowskiego. Badania nad tzw. wzrostem potraumatycznym pokazują, że kryzysy życiowe mogą prowadzić do poszerzania i pogłębienia tożsamości, zmiany systemu wartości i większej dojrzałości emocjonalnej. Koncepcje takie jak samoregulacja, funkcje wykonawcze czy teoria autodeterminacji podkreślają znaczenie autonomii, refleksyjności i wewnętrznej motywacji, czyli tych elementów, które Dąbrowski opisywał na długo przed innymi naukowcami. Również współczesne podejścia terapeutyczne nie polegają jedynie na usuwaniu objawów na rzecz wspierania rozwoju osobowości, co jest jednym z głównych założeń psychoterapii przez rozwój Dąbrowskiego

Rozwój osobisty nie jest procesem ani komfortowym, ani liniowym. Wymaga przejścia przez okresy niepewności, napięcia i dezorientacji. Jednak właśnie takie momenty otwierają pole do wzięcia odpowiedzialności za własny rozwój, do przejścia od życia na autopilocie do życia świadomego, od konformizmu do autentyczności, od bycia formatowanym zgodnie z tym, jak widzą lub chcą widzieć nas inni do bycia samodzielnym w kształtowaniu własnej osobowości. Dezintegracja w procesie rozwoju nie jest więc końcem porządku, ale raczej początkiem głębszej, bardziej świadomej pracy w kierunku zdrowszego, dającego większą satysfakcje ładu. Takiego ładu, który umożliwia w sposób bardziej pełny i sensowny realizować swój potencjał w świecie.