Iloraz emocjonalny Kazimierza Dąbrowskiego – zapomniane początki EQ

Autor: Jacek T. Romański

Pojęcie inteligencji emocjonalnej kojarzone jest dziś przede wszystkim z badaniami Petera Saloveya i Johna Mayera z przełomu lat 80. i 90. XX wieku oraz inteligencją emocjonalną spopularyzowaną przez Daniela Golemana. Mało kto pamięta, że termin iloraz emocjonalny oraz jego skrót E.Q. pojawiły się w literaturze naukowej znacznie wcześniej, bo w 1979 roku, w książce polskiego psychiatry, psychologa i pedagoga, twórcy teorii dezintegracji pozytywnej (TDP), profesora Kazimierza Dąbrowskiego.

W książce Psychoterapia przez rozwój (PTHP, Warszawa 1979, s. 40.), Dąbrowski wprowadza pojęcie ilorazu emocjonalnego jako pomocniczego wskaźnika diagnostycznego, który mógłby służyć do orientacyjnego wskazania poziomu rozwoju funkcji emocjonalnych, zgodnie z TDP. Dąbrowski podkreśla, że EQ nie miałoby być miarą poziomu inteligencji emocjonalnej ani trwałą cechą osobowości, lecz narzędziem umożliwiającym wykazanie, które poziomy rozwoju emocjonalnego dominują u danej osoby w danym momencie jej życia, na danym etapie czy poziomie rozwoju, na drodze w kierunku pełni osobowości.

Dąbrowski rozważał możliwość wyrażenia EQ w postaci wskaźnika liczbowego, na przykład procentowego udziału odpowiedzi charakterystycznych dla funkcji emocjonalnych na danym poziomie rozwoju. Taki wskaźnik mógłby w jego zamyśle pomóc w określeniu aktualnej fazy rozwoju jednostki, a także w przewidywaniu kierunku dalszych zmian.

Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że Dąbrowski wyraźnie dystansował się od nadmiernego przywiązywania się do mierników ilościowych. Wprost pisał, że nie przywiązuje dużej wagi do pomiarów w sensie liczbowym, uznając, że znacznie ważniejsze jest jakościowe rozpoznawanie złożoności przeżyć oraz dynamizmów charakterystycznych dla danego poziomu rozwoju. W jego ujęciu EQ miało charakter wyłącznie pomocniczy i nigdy nie powinno zastąpić pogłębionej diagnozy rozwojowej.

Takie rozumienie ilorazu emocjonalnego wyraźnie różni się od współczesnych koncepcji inteligencji emocjonalnej. W modelu Saloveya i Mayera inteligencja emocjonalna definiowana jest jako zestaw zdolności poznawczych, obejmujących m.in. rozpoznawanie emocji, ich rozumienie oraz regulowanie. Daniel Goleman, rozwijając i popularyzując to podejście, akcentował znaczenie tych kompetencji dla efektywnego funkcjonowania społecznego, zawodowego oraz w rolach przywódczych. EQ/EI pełnią tu przede wszystkim funkcję wskaźnika sprawności adaptacyjnej.

U prof. Dąbrowskiego punkty ciężkości rozłożone są inaczej. Funkcje emocjonalne nie służą wyłącznie przystosowaniu, lecz stanowią podstawowy materiał rozwoju osobowości, w kierunku wyższych wartości. Kluczowe znaczenie ma tu nie tylko zdolność rozpoznawania i regulowania emocji, ile ich zróżnicowanie, struktura i zależności systemowe, ich dynamika, hierarchizacja i związek z aktualną hierarchią wartości oraz z wizją ideału osobowości danej osoby.

Iloraz emocjonalny, rozumiany zgodnie z intencją Kazimierza Dąbrowskiego, miałby więc wskazywać nie tyle na poziom kompetencji emocjonalnych, co raczej na etap, kierunek i jakość rozwoju człowieka w momencie pomiaru.

Z tej perspektywy współczesne narzędzia pomiaru EQ mogłyby zostać wykorzystane w sposób bliższy myśli Dąbrowskiego, jeśli potraktujemy je nie jako kategoryzującą ocenę osoby czy narzędzie adaptacyjne, lecz jako punkt wyjścia do refleksji nad strukturą jej przeżyć emocjonalnych oraz znaczeniu tej struktury dla jej życia, rozpoznanego powołania i dalszego rozwoju. Zamiast porównywać wyniki i budować rankingi, należałoby spojrzeć na złożoność przeżyć i kontekst rozwoju konkretnej jednostki.

W tym ujęciu zastanawiamy się jaki poziom rozwoju ujawnia się w odpowiedziach badanej osoby, jakie konflikty wewnętrzne są obecne oraz czy emocje pełnią w tym momencie funkcję jedynie adaptacyjną, czy też mają już aktywny, a być może nawet wysoce świadomy wpływ na proces rozwoju, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska wewnętrznego.

W tym sensie Dąbrowski przypomina, że emocje (a w bardziej złożonej formie uczucia) nie są jednakowym dla każdego narzędziem sprawnego funkcjonowania w świecie, ale kompasem rozwoju, wskazującym kierunek dalszej pracy wewnętrznej z samym sobą oraz kierunek podejmowania decyzji i pracy w świecie zewnętrznym.

Pojęcie ilorazu emocjonalnego, zasugerowane przez Dąbrowskiego pod koniec lat siedemdziesiątych, nie było bezpośrednią zapowiedzią współczesnej psychologii sukcesu, lecz elementem znacznie szerszej wizji człowieka jako istoty rozwijającej się poprzez przekraczanie konfliktów wewnętrznych i zewnętrznych, budowanie hierarchii wartości i świadomy wybór własnej drogi ku ideałowi osobowości.

_____________

Kazimierz Dąbrowski jako pierwszy w historii użył pojęcia iloraz emocjonalny oraz angielskojęzycznego skrótu E.Q. w publikacji naukowej. W wydanej w 1979 r. książce Psychoterapia przez rozwój (PTHP, Warszawa 1979, s. 40.) pisze:

>>Sądzę, że dalsze badania pozwolą bardziej zróżnicować i uściślić szczeble pośrednie w skali pięciu poziomów. Ujęcie tej skali będzie można w pewnych przypadkach upraszczać poprzez wprowadzenie ilorazu emocjonalnego (E. Q.). Byłby to pewien rodzaj ilościowego indeksu, który mógłby przedstawiać w procentach np. ilość odpowiedzi charakterystycznych dla określonego poziomu funkcji emocjonalnych. Pozwoliłoby to na ustalenie, która faza rozwoju przeważa w czasie diagnozowania danej jednostki. Do pewnego stopnia pozwoliłoby to także na określenie wstępnych prymitywnych faz rozwoju, przebytych przez daną jednostkę, których pewne pozostałości tkwią w jej psychice. Iloraz emocjonalny umożliwiałby także przewidywanie kierunku rozwoju jednostki poprzez określenie, w jakiej mierze zbliża się ona do wyższej fazy rozwoju. Możliwe byłoby także wstępne zlokalizowanie psychonerwic i niektórych cięższych zaburzeń w przedstawionej tutaj skali rozwojowej, to znaczy zbadanie korelacji między różnymi poziomami rozwoju emocjonalnego, popędowego oraz rodzajem i poziomem psychonerwic. Nie przywiązuję jednak zbyt wielkiej wagi do ujęć ilościowych, liczbowych. „Mierzenie uczuć” powinno być realizowane raczej drogą stwierdzenia grup jakości czy dynamizmów charakterystycznych dla danego poziomu rozwoju.<<